Bauyrzhan-750x430 (1)Мұхтар Әуезовтің шәкірті әрі орыс тіліндегі шығармаларының тұрақты және жанашыр редакторы, аудармашысы болған Зоя Кедринаның Бауыржан Момышұлымен тығыз шығармашылық байланыста еңбек еткені мен үшін үлкен жаңалық болды. Өйткені соңғы жылдары Мұхтар Әуезовтің шығармашылығын зерттеп жүргендіктен, Зоя Кедринаның есімі маған жақсы таныс. Ұлы суреткердің 2017 жылы аталып өткен 120 жылдық мерейтойына тарту ретінде жарық көрген «Әдеби байланыс: Мұхтар Әуезов және Зоя Кедрина» (Алматы: «Елтаным» баспасы, 2017. – 296 б.) атты монографиялық зерттеу осы қазақ әдебиетінің үлкен жанашыры, әдебиетші-ғалым, сыншы, жазушы, аудармашы Зоя Кедринаның шығармашылығына арналып еді. Осы еңбекті жазу барысында Зоя Кедринаның өмірі мен шығармашылығы туралы біраз еңбектерді қарап, танысқанмын. Алайда оның Бауыржан Момышұлымен шығармашылық байланысы туралы естімеппін.

Ал Қазақстан Республикасы Орталық архивінің №1432 қорынан табылған Бауыржан Момышұлы мен Зоя Сергеевна Кедринаның 1958 жылдың 4 наурызынан – 1959 жылдың 9-шы наурызы аралығында жазған 3 хаты қазақ әдебиетіндегі жақсы жаңалық десек артық айтқандық емес. Әсіресе Зоя Кедринаның -Бауыржан Момышұлына жолдаған 2 хаты оқырман қауым үшін беймәлім дүние. Зоя Сергеевнаға жолдаған жауап хаты Б.Момышұлының 30 томдық шығармалар жинағының «Алыстан сәлем жолдаймын» деген тақырыптағы 20-шы томында тұңғыш рет баспа бетін көргенімен әзірге ғылыми айналымға ене қойған жоқ (Алыстан сәлем жолдаймын. Көптомдық шығармалар жинағы. 20 том. (1-кітап) – Алматы: «Өнер»,2010.-200 бет). Сондықтан бұл тың мәтіндер оқушы назарын аударар деген ойдамыз. Оны осы томға жазылған «Хаттар» деген тақырыптағы ғылыми түсінік авторы Мұхамеджан Кәтімханның: «…Қазақстан Республикасының Алматыдағы орталық мұрағатында Б.Момышұлына келген он бес мыңға жуық хаттар сақталып, өзінің зерттеушілерін күтіп жатыр. Ертелі-кеш осы хаттарға зерттеу кезегі келер деген үмітпен, біз алты томға жуық хаттарды іріктеп алып, жариялауды жөн көрдік» деген сөздері растайды (195 б). Екі ұлт өкілінің де сөз өнерінің иелері екендіктері, олардың эпистолярлық мұраларында, әлбетте, сол кеңестік кезеңдегі әдебиет мәселелері, әдеби байланыстар, баспа ісі сынды руханият төңірегінде әңгіме болары белгілі. Шығармашылық тұлғалардың арасындағы адал да, таза сыйластықтағы достық, шынайы жанашырлыққа толы жүрекжарды сөздері мен сезімдеріне еркін, пендешіліктен жоғары парасатты ой иелерінің пікір алмасуы әлбетте жоғары деңгейдегі дискурстың дәнекері. Мұхтар Әуезов пен Зоя Кедрина арасындағы таза шығармашылық туыстық, рухани үндестіктің үздік үлгісі Бауыржан Момышұлы мен Зоя Сергеевнаның шығармашылықтарында да жарасымды жалғасын тапқан сияқты. Бұл хаттарда да сөз өнеріне деген өлшеусіз сүйіспеншілік, табиғат тарту еткен сирек талантқа деген риясыз құрмет, әдебиетке деген адалдық танылады.
Кеңес одағының Батыры, Мемлекеттік сыйлықтың иегері Бауыржан Момышұлы ол кездері -«Волоколам тас жолы» (1942), « Қанмен жазылған кітап»(1944), «Москва үшін шайқас» (1955) атты туындылары арқылы одақ оқырмандарына танылған талантты тұлға болатын. 1941 жылы Ұлы Отан соғысы басталғанда генерал-майор И.В.Панфиловтың басшылығымен жасақталған 316-атқыштар дивизиясы құрамында батальон командирі болған, Мәскеуді қорғауда дивизия басқарған жалғыз қазақтың даңқы тіпті дүркіреп, күн сайын баспасөздерде суреті мен ерлігі туралы мақалалар дамылсыз басылып жатқанда Зоя Кедрина сынды өзі болмаса да жаны қазаққа айналып кеткен зиялы жанның Бауыржан есімі мен ерлігін, шығармашылық еңбектерін білмеуі тіпті мүмкін де емес еді. Бауыржан жөнінде жазушы -Александр Бек «Арпалыс» («Волоколамское шоссе») атты кітапты сол сұрапыл соғыс кезінде жазуы оның атын аңызға айналдырып жіберген-ді. Сондай-ақ ұлт әдебиетіндегі әскери проза жанрының негізін қалаған бірден-бір қазақ қаламгерінің есімі бүкіл одақ көлеміндегі сөз өнерінің өкілдеріне жақсы таныс-тын.
Зоя Кедрина Бауыржан туралы Мұхтар Әуезовтің әңгімелерінен де естіп, таныстыққа құлық танытуы да ғажап емес. Екі тілде де еркін жазатын Бауыржанның ойлы да отты сөйлемдері, өмір шындығын шынайы бейнелейтін шеберлігі Мұхтар Әуезовті де тәнті етіп, «Доброе начало» деген мақаласында: «…Так же я могу сказать и в отношении Бауыржана Момыш-улы, который на русском языке пишет лучше, хотя все эти авторы знают свои родные языки прекрасно, не хуже любого признанного азербайджанского, киргизского, казахского писателя» деген болатын (Әуезов М. Шығармаларының елу томдық толық жинағы. 41-т. – Алматы. «Жібек жолы» баспа үйі, 2009. – 288 б. – 91-бет).
Зоя Кедринаның Б.Момышұлының «Наша семья» атты туындысына редактор болуына кім кеңес берді ? Біздіңше, екі шығармашыл тұлғаның достығына дәнекер болған Мұхтар Омарханұлы Әуезов. Өйткені соғыстан кейінгі жылдары тонның ішкі бауындай тығыз шығармашылық байланыста еңбек еткен, пікірлес болған М.Әуезов Мәскеу баспасынан кітабын шығаруға ниет еткен Бауыржанға қазақ әдебиетінің бірден-бір жанашыры, қамқоршысы болған Зоя Кедринаны ұсынуы әбден мүмкін. Олай болса, «Наша семья» атты шығармаға редакторлық етіп, Бауыржан Момышұлына көмек қолын созып, тиісті жерінде кеңес, бағыт беріп отырған Зоя Кедринаны оқырмандарға таныстыра кетсек.
Көрнекті кеңес ғалымы, әдебиетші, сыншы, жазушы, аудармашы, филология ғылымының докторы Зоя Кедрина 1930 жылдардан бастап КСРО халықтары әдебиеттерінің, соның ішінде Орта Азия және Қазақстан әдебиеттерінің өзара туыстық байланысын нығайту жолында аянбай еңбек еткен зерттеуші. Туысқан әдебиеттер жетістіктерін жарқырата көрсетуде айрықша қызмет атқарған Зоя Кедрина кезінде РКФСР, Қазақ КСР, Әзербайжан КСР, Өзбек КСР мен Қарақалпақ АКСР Жоғарғы Кеңестерінің Құрмет Грамоталары мен «Еңбек Қызыл Ту», «Құрмет белгісі» ордендерімен наградталған.
Өзбекстан Республикасы Бируни атындағы мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970), Қарақалпақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1979), Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1981), қазақ әдебиетінің, бүкіл түркі жұртының жанкүйер достарының бірі Зоя Сергеевна Кедринаның (1904-1992) руханият саласындағы саналы қызметі тікелей қазақ әдебиетімен, оның ішінде М.Әуезовтің туындыларын орыс тіліне тәржімалап, насихаттаумен тығыз байланысты. З.Кедрина мен Б.Момышұлының хаттарында да шығармашылық, әдебиет, өнер, ғылым, мәдениет, сол кезеңдегі әдеби үрдістер, гуманитарлық, философиялық мәселелер қозғалады.Бізге беймәлім болып келген бұл әдеби фактілерді зерттеу, интерпретациялау да кезегін күткен рухани қажеттілік.
Ендеше, екі шығармашыл тұлғалардың эпистолярлық мұраларын папкада сақталған рет бойынша беруге тырыстық.
1. «4/ІІІ-58 .
Многоуважаемый Бауке!
В течение длительного времени я не могла добиться у «Мол.гв» что же они сделали с Вашей повестью: один редактор (Сякин) ею уже не занимается, другой – в отпуску и наконец, сегодня мне, позвонила девица (Яковлева), которая мне сообщила, что они вернули Вам рукопись,т.к. Она не удовлетворили их по языку. Выслали они ее 18 февраля, а я уехала из Алма-Ата 19/ІІ т.о. Мы с Вашей рукописью размикулись.
Девице я обьяснила, что они сделали глупо и что они должны были поработать над этой рукописью, но тут уже, вероятно поздно.
Если Вы разрешите, то я поговорю о Вашей повести в и «Сов.писателе» и «Детчизе».
Я предвижу, что со сторона языке будут затруднения, т.и. работа над ним потребуется большая, что в рукописи русский, а оплата редактуры может быть только обычная.
Если желающего взять такую работу мы не найдем, то (после декады) я сама ее отредактирую, т.и считаю повесть хорошой, ценный и заслуживающей публикации.
Хорошо было бы, если бы Вы прислали мне экземпляр, чтобы было что показать издательствам, что касается, «Московского рабочего» то Коренев сказал мне лично, что они Ваши записки офицера напечатают к декаде, что он послал Вам уже от этом письмо, а в ближайшие дни пошлет еще с вызовом Вас в Москву для совместить работы издательством над рукописно.
Разумеется, через некоторое время я позвоню Кореневу и справлюсь послал ли он Вам это второе письмо.
Если будете посылать мне рукопись «Нашей семья» то хорошо бы приложить к ней «Калининское издание» повести.
От души желаю Вам здоровье и успеха З.Кедрина».
2-ші хат. 30 / І. 59 г.
Дорогой Бауке!
Сегодня получила Ваше письмо и спешу ответить.
Во-первых, поздравляю Вас с высокой литературной наградой и позвольте пожелать Вам, чтобы, столь благолейно начавшийся для Вас, новый год вел бы Вас неуклонно вперед и выше в литературной байге. Засим помогите мне в наступлении на «Советский писатель» следующими действиями.
1) Пришлите Вашу (тематическую) книжку, чтобы я могла дать ее туда читать. Я не хочу предъявлять Калининское издание.
2) Сообщите хотите ли Вы вести разговор только о «Нашей семье» или и о военных вещах?
3) Сообщите: готовы ли Вы дописывать (продолжать) для «Сов.пис» и «Нашу семью»?
Дело в том, что переиздавать в том же виде, как уже было напечатано в Алма-Ате, издательство не может. Будут тянуть отбрыкиваться. А, если Вы сообщите, что, в случае заключения договора, допишите еще ( в размере 25%), то рукопись будет считаться оригинальный, а вследствие этого, и гонорар Вы получите полный (3 тысячи за лист), и примут Вас к изданию охотнее.
Что касается редактуры, то я с удовольствием буду Вашу книгу редактировать, как только мне будет предъявлен издательством принятой к ред.подготовке текст.
Засим желаю Вам всяческих успехов и продолжения, обрядов притарный вежливости.
Передайте, пожалуйста, привет мой и моего повелителя Вашей супруге.
Оба мы Вас горячо приветствуем. Искренно уважающая Вас З.Кедрина».
Екі хат та «Москва 2252.Новотесганая 16, кв 81.Кедрина З.С»- дан:
«Алма-Ата.Пр.Дзержинского 76.кв 5 Бауыржану Момышулы» деген адреске жіберілген.
3-ші хат. Б.Момышұлының отыз томдық шығармалар жинағының 20-шы томында жарияланған Зоя Сергеевна Кедринаға жолдаған хатын алдағы хаттардағы ой желісі үзілмес үшін оны да беруді жөн көрдік (Алыстан сәлем жолдаймын. Көптомдық шығармалар жинағы. 20 том.(1-кітап) – Алматы: «Өнер», 2010. -200 бет. 179-182 бб). Әрі отыз томдық шығармалар жинағы оқырманның көпшілігіне қолжетімді болмағандықтан бұл мәтіндер беймәлім болуы бек мүмкін.
9/І-1959 г.
«Уважаемая Зоя Сергеевна!
Благодарю Вас за письмо! Большой привет Вашему супругу!
Последние десять дней все заседаем и заседаем. Обряд приторной вежливости уже дает отростки беспредметных, обтекаемых либеральных рассуждений в смеси с легкомысленной раздраженностью, грубыми нападками или глубокомысленным молчанием. Сидим по четыре, по пять часов и решаем детские кроссворды. Все ораторы оговаривают за собой право выступить перед широкой аудиторией, а лишь дают справку товарищу Нападающему.
Призывы к откровенности отскакивают, как мяч от стены. Один товарищ в кулуарах мне сказал: «У кого в желудке переваривается собака, а у кого дохлый щенок – невозможно понять. (Так казахи говорят вместо «вот где собака зарыто»). Основные биологические процессы – листочки, цветочки и ягодки – еще впереди.
Я лично за то, чтобы наши товарищи пришли к съезду хотя бы без внешних противоречий. Я так пишу (и только вам, Зоя Сергеевна), потому что не вижу на ближайшее будущее никаких объектов для компромисса, тем более при способности моих сородичей к объективизму, здравой критике и самокритике. Не мне Вам говорить , что критика сама по себе не приходит, ее нужно организовать в равной степени как сверху вниз, так и снизу вверх. Здоровое начало организации дает здоровую критику.
Односторонность – критика сверху вниз – порождает подхалимство. Нами до сих пор не вскрыты причины, порождающие пассивность в критике или не здоровое начало. У нас две крайности – или хвалит без меры, или терзает без вины.
У нас пока нет относительно весомых критических статьей. В тех, что есть преобладает пересказ, а не анализ произведения. Они часто беспомощны в своих теоретических основах – потому не поучительны. Как либерализм, так и грубость в критике не являются признаком культуры.
Мы не разобрались толком в проблеме современности и даем путанные определения, не утруждая себя над определением понятия «современность», отделываемся клятвами и обещаниями, «крутого поворота к теме современности в своем творчестве», а воз остается и поныне там.
Зоя Кедринаның Б.Момышұлының «Наша семья» атты туындысына редактор болуына кім кеңес берді? Біздіңше, екі шығармашыл тұлғаның достығына дәнекер болған Мұхтар Омарханұлы Әуезов. Өйткені соғыстан кейінгі жылдары тонның ішкі бауындай тығыз шығармашылық байланыста еңбек еткен, пікірлес болған М.Әуезов Мәскеу баспасынан кітабын шығаруға ниет еткен Бауыржанға қазақ әдебиетінің бірден-бір жанашыры, қамқоршысы болған Зоя Кедринаны ұсынуы әбден мүмкін.
Без осмысленного обобщения всего прошлого (тем более, что не все наследие прошлого нами освоено), здравого анализа настоящего (настоящее-последствие, продукт прошлого), без их взаимосвязи, взаимозависимости нельзя установить прогноз будущего.
Нормально не то, что нужно устремлятся вперед и только вперед, и только вперед, а в равной степени надобно оглядываться назад и смотреть по сторонам, чтобы уверенне итти вперед. Странно, что некоторые и Великую Отечественную войну рассматривают как прошлое. Ведь Великая Отечественная Война – жизнь и смерть, страдание и подвиг, пот и кровь наших современников.
Тема современности в литературе не должна измеряться мерилом «собственного корреспондента газеты», а мерилом истории, большой профессиональной литературы в идейно-художественном созвучии для воспитания и просвещения наших современников и потомства нашего, к которым и адресуются произведения наших писателей…
Подробно не помню, но в таком плане я выступил на одном из заседаний и получил тумака в иносказательных словах «некоторые товарищи…».
Мне очень больно видеть и созновать, что мои некоторые «титулованные» сородичи до сих пор не поднялись над «личным», не отделались от патриархальной лени, от методов старомодного руководства изучать писателей и их творчество по справкам и по этим же справкам делать выводы.
Наши писатели (90%) – люди честные, скромные, не прихотливые. Они – многие из их, – не имея элементарных условий (как жилье, рабочее место), работают много и не плохо. Обряд проработки уже начал предъявлять свои права на некоторых авторов.
Я уверень, что Вы как большой человек, лучшего мнения о казахах, чем казахи о себе. Потому я пишу Вам эти строки, как равный товарищ по неравнодушию к судьбам казахов…
Отвечаю на Ваши вопросы.
Алма-Атинскую книжку для , «Советского писателя» Вы на днях получите. Разговор должен итти только о «Нашей семье», ибо я решил более не обьединять ее с военными вещами. Продолжения «Нашей семьи» (частично), имеется в набросках (объем более 50-70 машинописных страниц), при необходимости я могу до конца мая отшлифовать их и закончить новый вариант (переработка и дополнения) моим уходом (1924) из родного аула в город (интернат). Приблизительно в таком план можно поговорить с «Советским писателем».
После нашего съезда и лечения (март-апрель) я намерен выехать из Казахстана в Россию на все лето и поработать.
Простите длинноту письма. Желаю Вам, Зоя Сергеевна, доброго здоровья и творческих успехов. Б.Момыш-улы. экз №2 адресату».
Эпистолярлық жанрдағы мәтіндердің өзі кеңестік кезеңдегі әдеби процестен, көркем сынның кәсіби әлеуетінен көп сыр ашады. Зоя Кедрина қаһарман қаламгердің шығармашылық қуатын, туындының көркемдік құндылығын танып, бағалап, бұл еңбектің баспаларда жатып қалмай дер кезінде жариялануына асқан жауапкершілікпен белсенді еңбек еткені байқалады. Екі хатында да осы елгезектік, әсіресе қазақ қаламгерлерінің жақсы жетістіктеріне қуанып, қолдау көрсетіп отыратын кісілігі көрінеді. Бауыржанның жалғыз хатының өзі қазақ қаламгерлерінің әлеуметтік жағдайының төмендігін, шығармашылық шеберлікті арзан анықтамалар арқылы айқындайтын дерттің барлығын, сынды тек ақ-қара деп қана танитын тоғышарлықты өзіне ғана тән білгірлікпен, тереңдікпен танып, өткір сынайды. Олардың хаттарында көтерген мәселелерінің ортақтығы, әдебиеттердің даму ерекшеліктері сөз болады. Оқып отырсаңыз, дәл бүгінгі әдебиеттің, сынның дерті ойыңызға оралады.
М.Әуезовтің жақын отбасылық досы, қазақ әдебиетінің қамқоршысы Зоя Сергеевна Кедринаның осы хаттарда байқалған адами қасиетінің, шығармашылық, әріптестік әсерінің нәтижесінде Б.Момышұлының «Наша семья» деген повесі («Книжное издательство». Г.Калинина, 1956. -173 с.) жарық көріп, одақ оқырмандарына кеңінен танылып, таратылады. Осынау шынайы шығармашылық достыққа дәнекер болған М.Әуезовке, З.Кедринаға Бауыржан Момышұлының ризашылығы 1966 жылдың 19 маусымында Мәскеуде өткен Кеңес Жазушылар одағының съезінде сөйлеген сөзінде үлкен мінбер төрінен арнайы оған алғыс арнауынан аңғарылады:
«…Мне доставляет приятное удовольствие приветствовать друга казахской литературы Зою Сергеевну Кедрину! (Аплодисменты)» (Б.Момыш-улы. 19-том. (Выступление на съезде ССП (союз сов.писателей) написана 16-17 мая. Прои-но 19 июня 1966 г.). -243 с.». Бүкіл залды дүр сілкіндіріп, дуылдатып ұзақ уақыт бойы шапалақпен құрмет көрсету жалғыз Бауыржанның емес, бүкіл қазақ қаламгерлерінің риясыз көңілі екендігін де ескерген жөн.
Бауыржан Момышұлы мен Зоя Кедринаның осы күнге дейін не әдеби, не ғылыми айналымға түспеген беймәлім мұралары, өзара жазысқан, тарихи мәні бар құнды қолжазбалары оқырманға ұсынылып отыр. Қазақ әдебиетінің қымбат рухани қазынасына айналған бұл мұралар екі жазушы, екі әдебиетшінің де шығармашылық зертханасын терең тануға, «Ұшқан ұя» («Наша семья») атты отбасылық, этнографиялық туындының жазылу тарихы мен тағдырын нақтылауға себепкер болары сөзсіз. Бұл беймәлім мұралардың зерттелуі, әдеби және ғылыми айналымға енуі, сөз жоқ, хат иесі мен адресаттың сол кезеңдердегі шығармашылық, психологиялық көңіл күйін де анықтайды. Б.Момышұлының эпистолярлық мұралары қаһарман қаламгердің шығармашылық әлемін жан-жақты әрі терең зерттеуге де мүмкіндік береді.
Өркениетті елде, мәдениетті ортада тарихи тұлғалардың эпистолярлық мұраларын жинау, жүйелеу, жариялау мәселелері жақсы жолға қойылған. Әр ұлттың зиялы өкілдері, әдебиетші мамандары өздерінің ұлы тұлғаларының әрбір сөзі, қолтаңбасы түскен эпистолярлық мұраларды рухани құнды құжат ретінде қарастырып жүйелі түрде іздестіріп, жинап, жариялап отыруды дәстүрге айналдырған. Бауыржан Момышұлының соғыс жылдары Мұхтар Әуезовке жолдаған сегіз хатының жұмбағы да әлі шешілген жоқ. Өзге де осы күнге дейін табылмаған, жоғалған, ұрланған, зерттелмеген эпистолярлық мұраларын іздестіру жұмыстарын мұхтартану, бауыржантанушы ғалымдар үзбей, жүйелі түрде жүргізіп келеді.
Ұлттық руханиятымызға қосылып отырған осынау құнды мәтіндерді қазақ әдебиетінің қазынасындағы жаңа жәдігерлер, тың мәтіндер, әдеби құбылыстар дер едік.
Ескерту: Екі тұлғаның хаттарындағы мәтіндер еш өзгеріссіз қағазға түсірілді. Кейбір сөз, сөйлемдер түсініксіз болып жатса, қолтаңбаны дұрыс тани алмағандықтан болған ақаулар деп түсінулеріңізді сұраймыз. Мысалы, Бауыржан хатындағы «итти» деген сөз сол мәтіндегі қалпы беріліп отыр.
Мақаламен бірге «Әуезов үйі» ҒМО-ғы жазушы мұражайынан табылған Зоя Сергеевна Кедринаның жас кезіндегі суреті беріліп отыр.

Гүлзия Пірәлі,
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты
«Әуезов үйі» ҒМО-ның бас ғылыми қызметкері,
филология ғылымының докторы

Add a Comment

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *