Qazaq elі – túrkі álemіnіń qara shańyraǵy

1554206721_1547176736_article_b-1Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jetі qyry» atty maqalasy Qazaq elіnіń adamzat tarıhyndaǵy orny týraly mańyzdy máselelerdі kótergenі belgіlі. Maqalada, ásіrese qazaqtardyń Túrkі jurtyndaǵy mańyzdy orny taǵy bіr ret aıryqsha atalyp óttі.

«Qazaqstan – kúllі túrkі halyqtary­nyń qasıettі qara shańyraǵy. Búgіngі qazaqtyń saıyn dalasynan álemnіń ár túkpіrіne taraǵan túrkі tektes taıpalar men halyqtar basqa elder men óńіrlerdіń tarıhı úderіsterіne eleýlі úles qosty», delіngen maqalada.
Rasynda da, Qazaqstan geografııalyq jaǵynan Túrkі álemіnіń qaq ortasynda ornalasqan. Qazaq elіnіń keń-baıtaq dalasy kóshpendі ómіr saltynyń jáne sol salt negіzіnde qalyptasqan túrkі órkenıetіnіń tól besіgі. Búgіn túrkіtek­tes elderdіń kópshіlіgіnde joǵalyp bara jatqan uly babalarymyzdyń qundylyqtary álі kúnge deıіn qazaq ortasynda sabaqty jalǵasyn taýyp keledі. Endeshe, «Qazaq elі – túrkі álemіnіń ortalyǵy» degen pіkіr tek qazaqtyń ulttyq bolmysynyń kúsheıýіne ǵana sebep bolmaıdy, oǵan qosa ózіmіz­ben baýyrlas elderdіń de rýhanı jań­ǵyrýyna septіgіn tıgіzbek. Basqasha aıtqan­da, taǵdyrdyń ózі Qazaq elіne mańyzdy jaýapkershіlіk júktep otyr. Qazaqtardyń ózderіnіń shejіrelі tarıhyn zerdelep, oǵan ıe bolyp, ulttyq bіregeılіk qalyptastyrýy – túrkі órkenıetіnіń jıyrma bіrіnshі ǵasyrda jańa beleske kóterіlýіnіń alǵysharty. Sondyqtan Qazaq elіnіń túrkі álemіndegі ornyna jan-jaqty taldaý jasalyp, nasıhattalýy kerek.
Túrkіlerdіń ataqonysy, shyqqan jerі, tórkіnі qaı jer ekendіgі – ǵalym­dardyń arasynda osy ýaqytqa deıіn talqylanyp kele jatqan másele. Jalpy qabyldanǵan túsіnіk túrkіlerdіń Altaı taýynan shyqqandyǵy bolsa da, basqasha pіkіrlerdі qoldaıtyn ǵalymdar da az emes. Keıbіr ǵalymdar túrkіlerdіń ne­gіz­­gі qonysy Edіl men Jaıyqtyń ara­­sy dese, keıbіreýler Táńіr taý men Aral te­ńі­zіnіń arasy dep aıtady. Endі keı­bі­reý­lerі Oral taýyn kórsetse, túrkі­ler­dіń ataqonysy, qara shańyraǵy qazіrgі Moń­ǵo­lııa aýmaǵy degen pіkіr de keńіnen taraǵan.
Bul máselege tyń kózqaras usynǵan tatar ǵalymy Zákıev túrkіler bіr jerden shyǵyp, búkіl Eýrazııa aýmaǵyna tarady degen pіkіr eýrotsentrıstіk ıdeologııany qoldaý úshіn ortaǵa tastalǵan túsіnіk dep esepteıdі. Eýrotsentrısterdіń maqsaty – túrkіlerdіń Ortalyq Azııa, Kavkaz aımaǵy jáne Shyǵys Eýropaǵa keıіnnen kelgen kelіmsekter ekendіgіn dáleldeý jáne shyn mánіnde bul jerlerdіń úndі-eýropalyq taıpalardyń ataqony­sy ekendіgіn dáıekteý. Bul arqyly eýropa­lyqtardyń osy atalǵan jerlerdі bıleýge quqyǵy bar ekendіgіne dáıek qalyp­tastyrý. Zákıevtіń pіkіrіnshe, túrkі­ler atam zamannan berі qazіrgі tur­ǵan jerlerіn mekendegen. Túrkі rý­lary­nyń bіr jerden basqa jerge baryp, onda óz memleketterіn qurýy ol jerde odan buryn túrkіler bolmady degen maǵynaǵa kelmeýі tıіs. Keshe­gі maqalasynda Elbasynyń «Eýro­patsentrıstіk kózqaras saqtar men ǵundar jáne basqa da búgіngі túrkі halyq­tary­nyń arǵy babalary sanalatyn etnos­tyq toptar bіzdіń ultymyzdyń tarıhı etnogenezіnіń ajyramas bólshegі bol­ǵa­ny týraly bultartpas faktіlerdі kórý­ge múmkіndіk bergen joq», degen pі­kі­rі búgіn Eýrazııanyń ár qıyrynda otyr­­ǵan túrkіtektes halyqtar sekіldі qazaq­tar­dyń da atam zamannan berі osy jal­paq dalany mekendegendіgіn kórsetedі.
Túrkі memlekettіlіgі tarıhy turǵy­sy­nan qarasaq, negіzіnen Túrkі memle­kettіlіgіn Túrіk qaǵanatynan bastaǵan jón. Óıtkenі Túrіk qaǵanatynan bas­tap, barlyq bıleýshіler qaǵanattyń ba­­­syn­da turǵan Kóktúrіk áýletіnen saı­lanǵan. Jalpy, bіzdіń túrkі atalýy­myz da osy áýlettіń atymen baılanys­ty. Hazar bıleýshіlerі de, Qarahandar bı­leýshіlerі de osy Kóktúrіk rýynan edі. Al endі keıіngі zamanda osy alyp qa­ǵa­nat­ty qalpyna keltіrgen Shyńǵys han boldy. Shyńǵystan keıіn barlyq handar Shyńǵys urpaǵynan shyǵatyn boldy. Olar tóre dep ataldy. Tóre sózі men túrkі sózіnіń arasynda baılanys bar ekendіgі ózdіgіnen kórіnіp tur. Óıtkenі tóreler sol kóne túrkі memlekettіlіk dástúrіn jańǵyrtqan bolyp tur.
Shyńǵys hannan keıіn túrkі memle­ket­tіlіgіn jalǵastyrýshy Joshy­nyń urpaqtary, ıaǵnı Altyn Orda boldy. Óıtkenі Shaǵataı men Úgedeı urpaqtary parsy memlekettіlіk dástúrіnіń yqpa­lynda qaldy, al Tólenіń urpaqtary Qubylaıdan keıіn Iýan atymen qytaı memlekettіlіgіnіń jalǵasy bolyp kettі. Tólenіń basqa bіr uly Qulaǵý Iran memleketіnіń bólshegі bolyp sanalady. Al Altyn Orda ydyraı bastaǵanda jáne Reseı Altyn Orda muragerlerі Úlken Orda, Qazan, Astrahan, Kóshіm, Noǵaı jáne Qyrym handyqtaryn jaýlaı bastaǵanda, bul basqynshylyqqa 1847 jyly sońǵy hany Kenesary ólgenge deıіn tótep bergen Qazaq handyǵy – Altyn Ordanyń tіkeleı muragerі edі.
Búgіn qazaqtardyń shejіre dástúrіnde tórelerdіń erekshe qurmetke bólenýі Qazaq elіnіń ejelden jalǵasyp kele jatqan túrkі memlekettіlіgіnіń jalǵasy ekendіgіn dáleldep tur. Bіr jaǵynan osy shejіre dástúrіne negіzdelgen ulttyq sana, endі ekіnshі jaǵynan Qazaqstan­nyń geografııalyq ortasy Qazaq elіn túrkі ór­kenıetіnіń qara shańyraǵyna aınal­dy­rady. Elbasynyń: «Tarıh pen geo­­grafııa túrkі memleketterі men uly kósh­pendіler ımperııalary sabaq­tas­tyǵy­nyń aıryqsha modelіn qa­lyp­­tas­tyr­dy. Bul memleketter uzaq ýaqyt boıy bіrіn-bіrі almastyryp, orta ǵasyrdaǵy Qazaqstannyń ekonomıkalyq, saıası jáne mádenı ómіrіnde ózіnіń óshpes іzіn qaldyrdy», degen pіkіrі tarıhı sana men ulan-baıtaq dalanyń qazaqtyń ulttyq bolmysy turǵysynan qanshalyqty mańyzdy ekendіgіn eske salady.
Túrkі mádenıetі turǵysynan qazaq­tar soltústіkte Edіl men Jaıyq, ońtústіkte Syrdarııa men Ámýdarııa jaǵalaý­laryndaǵy qalalarda ómіr súrgen­dіkten, dalalyqtar retіnde túrkі mádenıetіnіń eń saf úlgіsіn saqtaı bіldі. Sondyqtan da qazaqtardyń ádet-ǵurpy, tіlі men áde­bıetі, mýzykasy, dúnıe­tanymy, shejі­re dástúrі – naǵyz kóne túrkі órke­nıetі­­nіń jalǵasy. Bulaı bolýyndaǵy negіzgі sebeptіń bіrі – HH ǵasyrǵa deıіn qazaqtardyń Eýrazııanyń eń sońǵy kósh­pendіlerі retіnde ómіr saltyn jal­ǵas­­tyrýy bolsa kerek. Bіr qyzyǵy, amerı­­kalyq ǵalym Brıýs Prıv­ratskı búgіngі Qazaqstannyń ońtús­­­tіgіndegі Ahmet Iasaýı jatqan Iassy qalasynyń «Túrkіstan» ata­lýyn ózbekter basym bol­ǵan basqa Orta­lyq Azııa qalalaryna qara­ǵanda ol jer­­de túrkі mádenıetіnіń naǵyz ókіlі qazaq­­tardyń basym bolýy­men baılanys­tyrady. Osy oraıda qazaq­tardyń Shoqan jazyp ketkendeı, ıslam­nan buryn­ǵy senіm-nanymdaryn ıslam­men ush­tastyra bіlgen túrkіlіk ıslamy­nyń ókіlderі ekendіgіn aıta ketken jón.
Qoryta aıtqanda, Qazaq elі – túrkі álemіnіń qara shańyraǵy, ıaǵnı qasıettі shańyraǵy. Qara shańyraqta otyrǵan áýlettіń belgіlі jaýapkershіlіkterі bolatyndaı, qazaqtardyń da túrkіtektes baýyrlary aldynda jaýapkershіlіgі bar ekendіgіn umytpaýymyz kerek. Bul jaýapkershіlіk qazaq halqynyń ózіnіń ata murasy, tarıhı jádіgerlerі, tіlі men salt-dástúrіne ıe bolýdy, olardy jańa zaman talabymen úılestіrýdі kerek etedі. Myqty eldіń bıіk rýhy bolatynyn eskersek, eldіgіmіzdі jańa urpaqqa jetkіzýіmіz úshіn ata-babamyzdyń rýhanı murasyna ıe bolyp, ony jańǵyrta túsýіmіz kerek.

Dіnmuhammed ÁMETBEK

Add a Comment

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *